De klas waarin zij dit wilde doen bestaat uit een zeer divers gezelschap. Een niet goed voorbereide les loopt hier gegarandeerd in de soep en menig collega is al gestruikeld over deze klas. Zelf heb ik ook regelmatig moeite met het hoofd boven water houden, maar door hard werken, eerlijk en duidelijk zijn lukt het me nog steeds.

Het is een etnisch ratjetoe deze klas. Twee oer-Hollandse meiden, compleet met Rotterdams accent, een Marokkaans meisje met hoofddoek, drie Marokkaanse meiden zonder hoofddoek, waarvan één getooid met de laatste nieuwe mode inclusief korte rokjes en designertas. Drie Turkse meiden met een Rotterdams accent, één met hoofddoek. De jongens zijn zo mogelijk nog diverser: een Albanees, twee Turken, een Kaapverdiaan, drie Surinamers, twee Marokkanen en een Afghaan. Een vertegenwoordiging van de gemiddelde Rotterdamse ‘prachtwijk’ zullen we maar zeggen. Ondanks hun nukken en streken zijn ze me lief, dit stel. Blijkbaar voelen zij dat ook zo, want ik kan wel een potje breken bij hen.

Die spreekbeurt, zat me echter niet lekker. Ik weet dat er op zijn zachtst gezegd nogal diverse ideeën leven in de klas. Bij de laatste spreekbeurt ging het er ook al hard aan toe toen achtereenvolgens Martin Luther King, Malcolm X en Barack Obama besproken werden en de spreker zich afvroeg hoe lang het zou duren voordat Obama vermoord zou worden in ‘The land of the free’. Zijn vraag aan de klas was toen: “Ik heb jullie drie mensen laten zien die alle drie ideeën hebben over hoe het verder moet met hun land, voor wie zou je kiezen?” Na enige discussie kwam iemand met de vraag wie de spreker zelf zou kiezen. Het antwoord schokte mij: Malcolm X, want veranderingen komen er echt niet zonder dat je geweld gebruikt en als je al die jaren zo onderdrukt bent wordt het tijd om terug te slaan…….” De keuze voor vredig samenleven, integreren of je gewelddadig afzetten viel in zijn geval dus helaas uit in het voordeel van de laatste. Genoeg reden dus om me zorgen te maken over een spreekbeurt met als onderwerp extremisme en de vertoning van Fitna.

Tijdens het inleidende verhaal en de uiteenzetting over wat de spreekster dacht dat extremisme was bleef het angstvallig stil in de klas. Er hing een beetje een benauwde sfeer. De vertoning van Fitna veranderde hier echter wel één en ander aan. De vragen en opmerkingen kwamen nu in hoog tempo. Ik maande tot rust, eerst de film afkijken, dan de discussie.

Toen de film afgelopen was barstte de klas los. Eén van de jongens vroeg zich af of sommige beelden niet door Wilders in scene gezet waren. Daar was de rest van de klas snel klaar mee, die beelden waren echt, daarover bestond geen twijfel. Nu kwam de slimme vraag: “Maar wat is de bedoeling van op deze manier zulke beelden in een film zetten?” Deze dame had zich duidelijk goed voorbereid en was niet van plan de klas er zo makkelijk af te laten komen. Na enige discussie was de klas er uit: door de beelden zo neer te zetten wordt een hele bevolkingsgroep voor extremisten uitgemaakt. En dat vonden ze ‘niet netjes’.

Maar hoe nu verder? Dat duurde wat langer. Ongenuanceerde opmerkingen aan het adres van Geert Wilders werden snel van tafel geveegd: “Wilders is een extremist, net zo goed als de Taliban.” “Hij is gek, net zo gek in zijn hoofd als die Taliban.”Er werd wat gelachen: “Dan moet ik zeker ook in zo’n gewaad gaan lopen.” “Ja en minstens twee meter achter me.” En er werd wat serieuzer nagedacht: “Maar wat zij doen [in de film. RO] mag helemaal niet volgens de Koran.” “Mijn ouders zijn niet zomaar hier naartoe gekomen, in mijn land hebben ze ook types als Wilders, die zitten bij de Taliban, die wil ik hier niet tegenkomen.”

Uiteindelijk was er consensus: Extremisme in welke vorm dan ook is nooit goed, dat geldt voor alle godsdiensten ter wereld, maar ook voor Wilders zelf. Extremisme is eng en gevaarlijk, maar niet alle moslims zijn extremisten. Daar zaten ze dan 14 en 15 jaar oud, met z’n twintigen, alle denkbare bevolkingsgroepen bij elkaar, zij hadden laten zien hoe het echt moest. Kijken, luisteren, nadenken en daarna tot een standpunt komen. In plaats van een beproeving werd het een overwinning. Vol trots fietste ik naar huis.

Hoe kan het toch dat dit soort meningen, dit soort ideeën in onze maatschappij kunnen bestaan? Is het in deze tijd van internet, televisie, kranten en radio dan inderdaad nog mogelijk om een jong mens zo te beinvloeden dat hij dit soort nonsens voor waar aanneemt? Is het inderdaad mogelijk dat je iemand op grond van religie kunt voeden met zulke eenzijdige denkbeelden? Ik had de illusie dat dit zeker voor de jonge mensen van deze wereld niet meer kon. Dat ze door hun veelvuldige contact met diverse media, door alles wat ze op straat en op school meemaken toch wel een breder wereldbeeld zouden hebben. Maar nee, er blijkt dus toch nog een leerling te bestaan die op één of andere manier ontsnapt aan de waarden van een open democratie. Deze ene leerling met zijn ideeën verleent als vanzelf bestaansrecht aan een ander individu die de polarisering van deze samenleving tot grote hoogten drijft. Een man wiens ideeën en stompzinnig geroep ik net zo vind getuigen van kokervisie. Een man ook die ik ervan verdenk een slechte 1 aprilgrap opgezet te hebben alleen om zijn eigen bestaansrecht te kunnen aantonen. Dat gezeur over die ‘film’ weet ik al weken buiten mijn les te houden. Maar dat lukte even niet meer. Ik zag maar één oplossing: aan de leerling aantonen dat door mensen met een zo beperkte visie als hij er iemand met een tegenovergestelde visie kan bestaan. Het is me niet gelukt; het pantser, het door schotelantennes en immam’s gevormde wereldbeeld kon niet door mij in 30 minuten worden afgebroken. Ik heb een dappere poging gedaan, maar kon uiteindelijk niet anders doen dan ongemerkt instemmend knikken toen een andere leerling opmerkte dat er wat hem betreft geen plek was in de Nederlandse maatschappij voor mensen met dit soort “domme kut ideeën”.

“Er bestaan geen Marrokaanse homo’s”. Dolgelukkig was ik met de overige 19 meewarig schuddende hoofden die zich met zoveel domheid ook geen raad wisten.

“Uh ja, maar dat is toch niet zo erg. Je hebt nu wel een helemaal geschilderd lokaal, en ach die gordijnen, zo belangrijk zijn die toch niet.”

“Nou, dat moet je niet zeggen het is heel storend, zul je net zien dat de zon schijnt, gaan die leerlingen daar weer moeilijk over doen, dat is heel vervelend.”

“Ik vind dat je nu wel erg overdrijft, in plaats van dat je zegt dat je blij bent met dat mooie nieuw uitziende lokaal zeur je een beetje over gordijnen.”

Dit was het begin van een gesprek en later iets meer dan een gesprek wat ik in de docentenkamer met een collega had. Waar een mens zich al niet druk om kan maken. In de afgelopen voorjaarsvakantie zijn er een aantal lokalen geschilderd, waaronder mijn lokaal. Dat betekent op de vrijdag voor de vakantie even dertig leerlingen vertellen dat ze hun tafel en stoel op de gang zetten en waarschijnlijk op maandagochtend weer dertig leerlingen een tafeltje en een stoel in het lokaal laten zetten. Gut gut, wat een overlast. Maandagochtend bleek dat het terugzetten van de tafeltjes al door de concierges gedaan was, dus ik was heel gelukkig. Maar het kan dus ook anders, zeuren over gordijnen die er nog niet hangen, mekkeren dat er dan toch iets fout gaat in de planning en dat je toch van de school mag verwachten dat je net als in een bedrijf…….

Vreselijk die mensen. Er wordt geschreven op muren, gekliedert op tafels, Tipp-ex tegen de muur en op de vloer gesmeten, in de gordijnen gehangen, kortom: jarenlang breken leerlingen onder je toezicht met veel enthousiasme een lokaal af. Maar, als men het dan in zijn hoofd haalt om je als volslagen incompetente ordebewaarder een paar uur in een lokaal zonder gordijnen te laten zitten, nou, dan is het allemaal maar slecht geregeld.

Zulke mensen verdienen helemaal geen geschilderd lokaal. Ik heb mijn mening over zoveel muggenzifterij dan ook niet onder stoelen of banken gestoken. Dat werd voor de vrijdagmiddag nog een leuke afronding van de week. Met alle verbale kracht die ik had ben ik erin gegaan. Wat dacht mevrouw van de concierges die, in plaats van net als mevrouw met hun luie reet in de sneeuw te gaan zitten, de vakantie doorgewerkt hebben? En dat gezeik over dat bedrijfsleven, als het daar zoveel beter is, wat deed ze dan nog op deze vreselijke school? De waarheid is natuurlijk dat zo iemand in het bedrijfsleven allang wegens gebleken ongeschiktheid bij het oud vuil gezet was. Maar daar mogen we niet over praten. Nee, er moet wat te zeuren zijn, want het zal je maar gebeuren dat je na een week hard werken met een tevreden gevoel naar huis gaat. Zo iemand help ik met liefde in de gordijnen.

Deze klas was in ieder geval druk aan het werk. Hoe u dat druk uitlegt moet u zelf weten. Laat ik het zo zeggen: het is in zo’n groep over het algemeen nooit helemaal stil. Hoeft ook niet van mij. De leerlingen werken veel en vaak samen en dat vind ik prima, maar het levert altijd wel een zekere mate van ruis op. In die ruis kwam vandaag opeens zonder voor mij waarneembare aanleiding een vreemde kreet naar voren

In een 3mavo klas zitten altijd wel een paar heren die in hun niet aflatende puberale hormonenstrijd schijnbaar de hele dag aan sex denken. In deze klas spant één leerling de kroon; wanneer er opeens een gesprek ontstaat over sex dan is hij meestal de bron. Laten we hem J noemen. Wellicht dat ik in de toekomst nog eens een overzicht plaats van de opmerkingen die deze J in de klas meent te moeten kunnen maken. Vandaag was het ook weer raak. Terwijl ik met een groepje leerlingen probeer te ontrafelen wat er fout is aan de zin: “De burgemeester heeft gisteren een skatepark geopend voor jongeren van tachtig vierkante meter.”, hoor ik opeens achter mij: “Hé R, wil je mijn dikke lul zien.” In de klas viel een plotselinge stilte, alleen het aangesproken meisje moest lachen. Alle ogen, ook die van J, richtten zich op mij. J kreeg een kleur en besefte dat hij net iets te luid uiting gegeven had aan zijn verlangens. In spanning wachtte de klas af hoe ik zou reageren. Instinctief greep ik achter me naar de rand onder het bord. Ik pakte een krijtje en keek, terwijl ik het krijtje rechtop tussen twee vingers omhoog hield naar J. Daarna weer naar het krijtje, haalde mijn wenkbrauwen op en keek weer naar J. met een medelijdende blik. Onmiddelijk schoot de klas in de lach. Ze begrepen precies waar ik op doelde. J draaide zich met een rood hoofd en een gemompeld  “Sorry meneer” om.

Ik heb het hierbij gelaten. Nou, zult u zeggen, is dat wel zo verstandig? Zo’n jongen hoort toch niet in je les, die zorgt alleen voor onrust. “Eruit!” Had je moeten brullen. Wat ben je voor een slappe vent. Tegen dit soort gespuis moet je keihard optreden! Dan geef ik u de volgende overweging mee: de rest van de les heeft J zitten zwoegen op zijn spellingsopdracht. Hij heeft dus wat geleerd. Twee dingen zelfs. Spelling en een simpele levensles. Bovendien weet ik zeker dat hij de komende weken wel weer even oppast met zijn ongepaste opmerkingen. Voor mij was het feit dat het meisje wat aangesproken werd er geen aanstoot aan nam, maar hem uitlachte, aanleiding om zelfs niet aan wegsturen te denken. Het was duidelijk dat zij geen enkele moeite had om de opmerking te relativeren. J echter heeft weer iets om over na te denken. Een docent die hem op een gevoelig moment en een gevoelig punt zonder een woord te hoeven zeggen voor aap zet. (laat ik als verstandig mens hier het woord aap maar gebruiken)

 Halverwege de jaren negentig gebruikte de Utrechtse hoogleraar digitale didactiek Simons voor het eerst de term ‘het nieuwe leren’. Hij stelde toen dat leerlingen om goed voorbereid te zijn op de eisen die de huidige maatschappij aan ze stelt “iets anders zouden moeten leren dan vroeger”. “Daar zijn nieuwe manieren van leren voor nodig, nieuwe onderwijsmethoden en nieuwe vormen van toetsing.” Tien jaar later staat die term nieuwe leren hevig ter discussie; steeds vaker worden allerlei vormen van ‘vernieuwend’ onderwijs maar meteen onder de noemer nieuwe leren geplaatst. Zo kennen we inmiddels het actief leren, praktijkgericht onderwijs, coöperatief leren, competentiegericht onderwijs, probleemgestuurd onderwijs, authentiek en betekenisvol leren, natuurlijk leren, zelfstandig leren, werkplek leren, levensecht leren, en zelfverantwoordelijk leren. Allemaal namen voor nieuwe onderwijsconcepten op middelbare scholen, HBO’s en MBO’s. Wat echter vaak vergeten wordt is dat de invoering van zo’n concept behalve de instemming, ook hele andere vaardigheden van een docent vereist. Scholen waar men zonder scholing van het personeel ertoe overgaat nieuwe onderwijsmethoden in te voeren zijn er gezien de klachten uit het onderwijsveld meer dan genoeg. En hoe je een concept ook noemt, wanneer de uitvoerenden er niet achter staan, of niet achter kunnen staan omdat ze geen idee hebben wat er van ze verwacht wordt dan is dat concept gedoemd te mislukken.

In de strijd om de gunst van de leerlingen en zijn ouders voeren steeds meer scholen één of ander nieuw onderwijsconcept in. Er dient vernieuwd te worden, of de leraar en de leerling dat nu willen of niet. Maar, is niet de docent degene die weet wat de leerlingen in zijn klas nodig hebben? Laat hem beslissen wat hij aan nieuwe vormen van didactiek gebruikt in zijn les. Niemand, een docent niet, en ook een leerling niet is gebaat bij het invoeren van een concept omdat dat nu eenmaal zo hoort in de huidige maatschappij. Ik weet uit mijn eigen ervaring dat er nog altijd leerlingen zijn die het best gedijen in een systeem waar de stof in kleine stukjes aangeboden wordt, die hechten aan klassikale instructie. Tegelijkertijd merk ik dat hun (taal)vaardigheid gebaat is bij samenwerken en dat een aantal leerlingen na een basisuitleg zelfstandig verder kan werken. Geef ik dan opeens het nieuwe leren? Nee, ik heb een inschatting gemaakt van de behoeften van mijn leerlingen en mijn manier van lesgeven daarop aangepast met allerlei voorhanden zijnde vormen van didactiek.

Als student aan de HRO maak ik regelmatig mee dat er nog wel één en ander fout kan gaan wanneer zo’n concept ingevoerd wordt. Op de HRO geeft men competentiegericht onderwijs. Volgens de HRO houdt dit in: zelfstandig werken, aanleren van vaardigheden als presenteren, communiceren, analyseren en samenwerken. Dat is een mooie lijst met competenties die een docent in zijn beroepspraktijk inderdaad hard nodig heeft. Wanneer je als student deze vaardigheden goed onder de knie hebt kun je er vanuit gaan dat je een goed docent kunt worden. Hier bevindt zich echter meteen een grote valkuil van het competentie gericht leren. Hoe zit het met de kennis? Onderwijs is tenslotte kennisoverdracht. Die kennis moet de student zich zelfstandig eigen maken; aan de hand van opdrachten van de docent wordt een dossier of portfolio samengesteld. Een dik pak papier waarin de student aantoont te beschikken over de kennis die van hem verwacht wordt. En de vaardigheden, hoe toets je die? Je laat studenten samenwerken en samen een dossier inleveren. Je laat studenten telkens weer presenteren. Maar als docent geef je geen feedback op de presentaties, hooguit op de inhoud, de kennis dus. Hoe de vaardigheden communiceren en analyseren beoordeeld en onderwezen worden is me niet helemaal duidelijk, waarschijnlijk zitten die verweven in de andere toetsmomenten. Het mag duidelijk zijn dat door deze werkwijze mijn waardering voor het competentiegericht leren niet erg groot is.Het lijkt erop alsof hier sprake is van het willen volgen van het concept omwille van het (van boven opgelegde) concept. Op deze manier word ik, en met mij vele medestudenten slachtoffer van de drang naar het nieuwe leren. Ik merk regelmatig dat mijn theoretische kennis tekort schiet wanneer ik voor de klas sta. Die moet ik mij dan maar zelf eigen maken zal een nieuwe leren docent zeggen. Maar wat doe ik dan op de HRO? Waar studeer ik dan voor? Om vaardigheden aan te leren, hier en daar aangevuld met een beetje kennis? Nee, ik heb als docent Nederlands een brede theoretische kennis nodig, wanneer ik die bezit heb ik allerlei vaardigheden nodig om met deze kennis aan de slag te kunnen. Maar maak ik mij dan geen kennis eigen terwijl ik aan het samenwerken ben? Heb ik dan geen theoretische kennis nodig om een goed dossier samen te kunnen stellen? Jawel, zeker, mits de beoordeling van dat samenwerken, het presenteren en het in te leveren dossier aan strikte regels gebonden zijn. Duidelijke eisen en heldere beoordelingscriteria. Simons zei het al: deze manier van werken vraagt om nieuwe onderwijsmethoden en nieuwe vormen van toetsing. Knap ingewikkeld allemaal. Wat is er mis met een eenvoudige toets of repetitie om te zien of een student zich de kennis eigen gemaakt heeft? Het is de simpelste en meest heldere vorm van toetsing voor zowel docent als student. Daarnaast kan dan in de lessen een toetsmoment komen om de andere vaardigheden te toetsen. Of deze vaardigheden moeten explicieter getoetst worden. In het huidige systeem voel ik me als een vis in het water, maar dan wel een hele grote oceaan en niemand wijst me de weg.

De meeste loten aan de stam van het nieuwe leren zijn zeker een verrijking van de didactische werkwijzen, maar een betere afstemming op de doelgroep en op de beroepspraktijk is wenselijk. Nu wordt er te vaak en teveel geëxperimenteerd vanuit een ongebreidelde vernieuwingsdrang. We moeten ervoor oppassen niet teveel door te schieten in deze drang maar de leerling en zijn belang voorop blijven stellen. Wanneer een school besluit over te gaan tot aanpassen van een heel onderwijsconcept dan moet dit gepaard gaan met een goede begeleiding en scholing van het personeel. Een leerling verdient goed onderwijs gegeven door goed opgeleide en gemotiveerde docenten.